Sylwetka naukowa

Moje główne zainteresowania badawcze ewoluowały: przed habilitacją dotyczyły problematyki oddziaływania instytucji na procesy alokacji zasobów, w szczególności w obszarze gospodarki żywnościowej i obejmowały cztery grupy zagadnień teoretycznych i powiązane z nimi obszary badań empirycznych:

1. Zastosowanie metodologii instytucjonalnej w ekonomii rolnej;
2. Procesy integracyjne w agrobiznesie z punktu widzenia teorii kosztów transakcyjnych;
3. Retrospektywna analiza teorii renty gruntowej;
4. Rolnictwo w paradygmacie zrównoważonego rozwoju (opracowanie współczesnej teorii renty gruntowej);

Po uzyskaniu stopnia dr hab. inspiracją do dalszych badań stała się „współczesna koncepcja renty gruntowej” stanowiąca element paradygmatu rolnictwa zrównoważonego. W środowisku antropogenicznym, w wyniku procesów rozwojowych zmniejszających dostępność tego zasobu, następuje stały wzrost wartości ziemi, niezależny od bieżących efektów produkcyjnych. Jest to pośrednio efekt wzrostu poziomu rozwoju gospodarczego i rosnącego zapotrzebowania na dobra publiczne dostarczane przez ten czynnik. W rezultacie użyteczność ziemi rolnej staje się dodatnią funkcja jej rzadkości, a prawo malejącej użyteczności krańcowej przestaje dotyczyć tego czynnika.

W opracowanej koncepcji renty gruntowej zauważyłem, że źródłem tej renty w rolnictwie zrównoważonym jest wyższa oczekiwana produktywność kapitału w rolnictwie niż w jego otoczeniu sektorowym. Produktywność ta nie wyrównuje się z uwagi na niemobilność ziemi i pracy w rolnictwie oraz brak mechanizmów wyceny dóbr publicznych tworzonych w rolnictwie. Natomiast rynek ziemi dyskontuje w cenie gruntu tę nadwyżkową produktywność. W powyższej tezie wypracowanej w trakcie badań zaprezentowanych w książce habilitacyjnej pozostały otwarte dwie kwestie: skąd biorą się oczekiwania co do rosnącej produktywności kapitału w rolnictwie i czy możliwe jest opracowanie instytucjonalnych lub quasi-rynkowych mechanizmów wyceny dóbr publicznych, które byłyby efektywne w sensie alokacyjnym ? Oba te problemy są w mojej ocenie kluczowe w realizacji postulatów zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich, dla którego głównym zagrożeniem jest ciągła presja na wzrost produktywności ekonomicznej rolnictwa. Powoduje ona nie tylko negatywne efekty zewnętrzne dla ładu środowiskowego, jak również ujemnie wpływa na ład społeczny, w tym również na bezpieczeństwo żywnościowe mieszkańców wsi. Stąd też bliżej zainteresowałem się koncepcją kieratu rynkowego (market treadmill) w rolnictwie Willarda Cochrane’a i rozpocząłem równoległe badania w trzech nowych obszarach:

1. Renty polityczne versus kierat rynku (market treadmill)
2. Mechanizmy waloryzacji dóbr publicznych
3. Rozwój zrównoważony i bezpieczeństwo żywnościowe na obszarach wiejskich.

Punktem wyjścia do badań nad kieratem rynku i rolą polityki w jego łagodzeniu było przedefiniowanie kategorii renty politycznej w rolnictwie. Doszedłem do wniosku , że renty polityczne w rolnictwie odbiegają od istoty zjawiska rent-seeking, które jest nierozerwalnie związane z, primo, marnotrawstwem zasobów i stratą ogólnego dobrobytu, secundo, z ekskluzywnymi korzyściami dla wybranych grup społecznych, kosztem pozostałych.
Powyższe przesłanki skłoniły mnie do podjęcia próby nowego zdefiniowania renty politycznej w rolnictwie i opracowania metodologii jej pomiaru. W literaturze tematu i pokrewnej nie podejmuje się w ogóle prób kwantyfikacji rent politycznych, choć mogłoby się to przyczynić do podniesienia efektywności wydatków publicznych. Powszechnie uznaje się za to, że dochody rolnicze są przede wszystkim skutkiem działań instytucjonalnych, a nie rynku (średni udział dopłat w dochodzie rolniczym w krajach UE kształtuje się na poziomie ok. 40%). Od wielu lat szacuje się, że w ponad połowie krajów UE koszty produkcji rolnej przewyższają przychody z niej uzyskiwane i gdyby nie subsydia płynące do gospodarstw, wówczas produkcja rolna stałaby się zupełnie nieopłacalna, i logicznym byłoby jej zaprzestanie. Jednakże musimy mieć świadomość, że strumień subsydiów płynących do rolnika nie stanowi w całości renty politycznej w dotychczasowym jej rozumieniu. W badaniach empirycznych podjąłem więc próbę oszacowania nowej kategorii tzw. „czystej renty politycznej” pozyskiwanej przez rolnictwo poszczególnych krajów UE-27. By móc o niej mówić, należy odjąć z łącznej puli subsydiów wpływających do rolnika otrzymywaną opłatę za dobra publiczne dostarczane przez sektor rolny i część subsydiów kompensujących odpływ nadwyżki ekonomicznej związany z niedoskonałościami rynku, które powodują długotrwałe rozwieranie się nożyc cenowych w rolnictwie. Tak wyliczoną wielkość rezydualną można dopiero uznać za nadwyżkową korzyść nie mającą uzasadnienia ekonomicznego, a będącą wynikiem zwyczajnej pogoni za rentą. Pomysł powyższej dekompozycji wektora płatności za dobra publiczne, efektu wolumenowego (zmiany produktywności) , efektu cenowego (przepływy nadwyżki przez ceny) i czystej renty politycznej został zrealizowany w układzie wszystkich krajów UE-27, Było to ogromne przedsięwzięcie badacze, możliwe do realizacji dzięki pozyskaniu grantu NCN Political rents in the European Union's agriculture - comparative analysis basing on the UE27 , w którym docelowo wzięło udział 12 pracowników naukowych z różnych ośrodków akademickich w Polsce, poza piszącym te słowa. Prace badawcze całego zespołu zostały m.in. opublikowane w książce, Political Rents of European Farmers in the Sustainable Development Paradigm. International, national and regional perspective (Czyżewski, B. red.), PWN, Warszawa 2016, ss.268, indeksowanej na Web of Science. Z kolei w tzw. książce profesorskiej Kierat rynkowy w europejskim rolnictwie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2017, skupiłem się samodzielnie na jednym aspekcie tych badań, a mianowicie przepływach nadwyżki ekonomicznej przez giętkie ceny surowców rolnych, które należą do głównych determinant kieratu rynkowego.

Teoria kieratu rynkowego w rolnictwie wywodzi się z prac amerykańskiego ekonomisty W. Cochrane'a opublikowanych w latach 50., choć słowo „kierat" to nie do końca precyzyjne tłumaczenie angielskiego oryginału treadmill, który oznacza „bieżnię elektryczną”. Chodzi o zasadę działania urządzenia znanego z klubu fitness, sprowadzającą się do tego, że biegniesz, ale nie posuwasz się do przodu. Biegniesz coraz szybciej, ale nic to nie zmienia bo bieżnia również kręci się coraz szybciej. Jeśli zwolnisz, choć na chwilę, nieuchronnie spadasz. Taka jest idea pierwotnej koncepcji kieratu w rolnictwie (agricultural treadmill theory), która może być nie do końca precyzyjnie zrozumiana, jeśli wyobrazimy sobie urządzenie niegdyś funkcjonujące pod tą nazwą w rolnictwie, wykorzystujące siłę pociągową zwierząt do napędu stacjonarnych maszyn rolniczych. Ekonomiczny sens teorii kieratu sprowadza się do tego, że wydajność rolnictwa zwiększa się, a dochody rolników nie rosną (lub realnie spadają).

Teoriopoznawczy cel tego nurtu badań zakładał, po pierwsze, wyjaśnienie mechanizmu kieratu rynkowego w rolnictwie krajów europejskich od strony jego przyczyn, przebiegu i skutków, w układzie krajów o różnym poziomie rozwoju gospodarczego i gospodarstw z poszczególnych klas wielkości ekonomicznej, uwzględniając zmiany koniunktury na rynkach rolnych. Po drugie, odpowiedź na pytanie o receptę na problem kieratu i możliwe rozwiązania polityki rolnej w tym w zakresie. W ten sposób podjąłem próbę sprawdzenia hipotezy kieratu rolniczego Cochrane'a w europejskim rolnictwie, przyjmując, że koncepcja ta ma pewne cechy uniwersalne, ale, z uwagi na specyfikę WPR UE i uwarunkowania strukturalne, badane zależności różnią się w poszczególnych grupach krajów. Kluczowym wnioskiem jest stwierdzenie ewolucji tradycyjnej formy kieratu rynkowego w kierunku nowej jego formy tj. „kieratu stopy wzrostu” w rolnictwie.

Punktem wyjścia w kolejnym obszarze badań, dotyczącym waloryzacji dóbr publicznych, jest teza, że system rynkowy nie doprowadza samoczynnie do optymalnej alokacji dóbr publicznych. Wymiana rynkowa zawsze będzie prowadzić do niedoboru dobra publicznego w porównaniu z poziomem społecznie optymalnym. Dobra publiczne w każdym sektorze gospodarki stanowią izomorficzny, społeczno-ekonomiczny system, który nie jest „czarną skrzynką”. Dlatego też, w celu określenia deficytu dóbr publicznych konieczna jest kwantyfikacja dostępnych ilości w relacji do jakości tych dóbr, ponieważ efektywność sektora publicznego nie jest tylko funkcją wysokości nakładów budżetowych. Niestety, nie ma w tym względzie powszechnie akceptowanej procedury badawczej, a uniwersalne metody kwantyfikacji dóbr publicznych w zasadzie nie istnieją. Celem tych badań było opracowanie uniwersalnej metodyki w tym zakresie, biorącej pod uwagę ilość i jakość dóbr publicznych oraz ich waloryzację przez środki budżetowe. Opracowano uniwersalne procedury i mierniki syntetyczne dla ilości oraz jakości dóbr publicznych możliwe do zastosowania w różnych sektorach gospodarki. W odniesieniu do rolnictwa została podjęta próba oceny instytucjonalnej waloryzacji dóbr publicznych na obszarach wiejskich realizowanej przez WPR. Szczególnie duże znaczenie przypisuję kwestii waloryzacji i kapitalizacji użyteczności publicznych w cenach ziemi rolnej, jako że jest to jedno z założeń współczesnej koncepcji renty gruntowej. Metodologię badań w tym zakresie znacząco rozwinąłem podczas stażu badawczego w Council for Research in Agriculture and Economics - Centre of Policies and Bioeconomy (CREA-PB) Parma-Rzym (2017). Wątek efektywności polityki gospodarczej jest w moich badaniach nadal rozwijany, acz podwaliny tych badań zostały opracowane w ramach grantu NCN pt. Efektywność finansowania środowiskowych dóbr publicznych: analizy wielopoziomowe obszarów wiejskich w Polsce na tle krajów Unii Europejskiej.

Trzeci obszar badawczy – Rozwój zrównoważony i bezpieczeństwo żywnościowe – ma charakter wynikowy względem dwóch pozostałych. Rozwój zrównoważony rolnictwa jest w dużym stopniu zdeterminowany kieratem rynkowym (przymusem podnoszenia produktywności ekonomicznej) z jednej strony i waloryzacją/dostarczaniem dóbr publicznych, jako receptą na niedoskonałości rynku, z drugiej. Nowym wątkiem badań na rolnictwem zrównoważonym jest aspekt bezpieczeństwa żywnościowego (FNS - food and nutrition security), który ma wymiar globalny, albowiem dotyczy w pierwszej kolejności krajów rozwijających się. W krajach rozwiniętych jest to głównie problem małych, drobnotowarowych lub całkowicie samozaopatrzeniowych gospodarstw. Problem zrównoważenia rolnictwa ma więc cztery wymiary: społeczny, ekonomiczny, środowiskowy i FNS, dlatego też jest to bardzo rozległy obszar, który wymaga pełniejszego rozpoznania z uwzględnieniem wpływu kieratu i polityki rolnej na każdy z wymienionych czterech wymiarów. Badania na ten temat rozpocząłem w ramach grantu pt. Determinanty bezpieczeństwa żywnościowego i zrównoważonego rozwoju drobnotowarowych gospodarstw rolnych w Polsce na tle regionów Unii Europejskiej, ID: UMO-2016/21/B/HS4/00653 i kontynuuję je w ramach obecnie realizowanych projektów, w których prowadzimy eksperymenty wyboru dyskretnego (DCE) w gospodarstwach rolnych oraz rozwijamy metodykę pomiaru tzw. efektywności zintegrowanej (Czyżewski Bazyli, Kryszak Łukasz: Sustainable Agriculture Policies for Human Well-Being: Integrated Efficiency Approach, Human Well-Being Research and Policy Making, 2022, SPRINGER, ISBN 978-3-031-09796-6, 256 s.DOI:10.1007/978-3-031-09796-6)

Prof. dr hab.
Bazyli Czyżewski

Katedra Makroekonomii i Gospodarki Żywnościowej
Instytut Ekonomii
Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu

e-mail:

bazyli.czyzewski@ue.poznan.pl

telefon:

+48618543014

adres:

Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
al. Niepodległości 10
61-875 Poznań, Polska
Budynek Altum, pok. 1515